Mindfulness

KANSER HASTALARINDA FARKINDALIK  

(MİNDFULNESS ) TEMELLİ YAKLAŞIMLARIN  

Kanser tanı ve tedavi süreci, yalnızca fiziksel sağlıkla ilgili sorunlar  yaratmakla kalmayıp aynı zamanda mental sağlık üzerinde de ciddi etkiler  oluşturmaktadır. Depresyon, anksiyete, kaygı bozukluğu ve stres yanıtında  bozulmalar kanser hastalarında oldukça yaygın görülmektedir. Kronik stresin  fizyolojik etkilerini açıklayan biyopsikososyal modeller, mental durum ile  hastalık prognozu arasındaki yakın ilişkiyi desteklemektedir. Bu bağlamda,  farkındalık temelli müdahaleler (Mindfulness-Based Interventions; MBI), kanıta  dayalı ve düşük maliyetli tamamlayıcı yaklaşımlar olarak dikkat çekmektedir. Bu  makalede, kanser hastalarında MBI’ların psikolojik semptomlar ve fizyolojik  süreçler üzerindeki etkileri güncel literatür ışığında değerlendirilmiştir. 

Kanserin tanı, tedavi ve takip dönemleri hastalarda yalnızca fiziksel değil,  aynı zamanda belirgin psikolojik yükler oluşturmaktadır. Yapılan bir meta analizde onkoloji hastalarının yaklaşık %30–40’ında depresyon, anksiyete veya  uyum bozukluğu görüldüğü bildirilmiştir (1). Günümüzde kanser tedavilerindeki  gelişmelerle birlikte uzun dönem sağ kalım artmış olsa da kronik depresyon,  anksiyete ve stresle ilişkili sorunların görülme sıklığı da paralel şekilde yükselmektedir. 

Kronik stresin, kardiyovasküler sistemden immün yanıt düzenlenmesine  kadar pek çok fizyolojik sistemi olumsuz etkilediği bilinmektedir. O’Connor ve  arkadaşları yaptıkları bir derlemede (2), kronik stres ve depresyonun üç temel  mekanizma üzerinden fizyolojik sağlığı bozduğunu belirtmişlerdir. Azalmış vagal  tonus ve kalp atım hızı değişkenliği (3), kortizol reaktivitesinde bozulma (2),  inflamasyon artışı (4,5). Kalp atım hızı değişkenliğinin (HRV) düşüklüğü, kanser  hastalarında kötü prognozla ilişkilendirilmiştir (3). Ayrıca sürekli yüksek kortizol  düzeyleri immün fonksiyonun baskılanmasına ve inflamatuar yanıtın artmasına  yol açmakta; inflamasyonun uzun vadede kanser gelişimine, progresyonuna ve  metastaza neden olduğuna yönelik çalışmalar mevcuttur. (6). 

Dolayısıyla kanser hastalarında psikolojik semptomların yönetimi yalnızca  yaşam kalitesini değil, aynı zamanda hastalık gidişatını da olumlu yönde  etkileyebilecek kritik bir müdahale alanıdır. Günümüzde bu duruma yönelik  uygulanabilirliği kolay, yan etkisi az, maliyeti düşük yöntemler ve tedaviler  üzerinde çalışılmakta ve önerilmektedir. Bu yöntemlerden biri de farkındalık  (mindfulness) temelli yaklaşımlardır (MTY).

Farkındalık (mindfulness), kişinin mevcut anda ortaya çıkan iç ve dış  deneyimlerini yargısız bir farkındalıkla kabul ederek izlemesi olarak  tanımlanmaktadır. Bu tanım, Jon Kabat-Zinn tarafından yapılmıştır( 7). 

Farkındalık temelli müdahaleler; MBSR (Mindfulness-Based Stress  Reduction), MBCT (Mindfulness-Based Cognitive Therapy), MCP (Mindfulness Based şefkat eğitimi) ve çeşitli kanser odaklı protokolleri içeren geniş bir  uygulama yelpazesine sahiptir, ancak farkındalık genellikle yanlış anlaşılabilir,  tanımlanması zor olabilir ve deneyimsel doğası ve birçok uyarlaması ve  yaklaşımı nedeniyle sistematik olarak ölçülmesinde zorluklar olduğu  belirtilmiştir. olabilir (8). 

Mevcut literatür, MTY’ların kanser hastalarında hem psikolojik hem  fizyolojik düzeyde çok yönlü faydalar sunduğunu göstermektedir. 

1. Kanserle ilişkili yorgunluk  

Mindfulness temelli programların kanser ilişkili yorgunluk üzerinde anlamlı  iyileşme sağladığı meta-analizlerle gösterilmiştir (9) 

2. Depresyon ve anksiyete 

MTY’ların depresyon ve anksiyete belirtilerinde belirgin azalma sağladığı  belirtilmektedir (10). 

3. Duygusal iyilik hali 

Genel ruhsal iyi oluş ve emosyonel dayanıklılık üzerinde olumlu etkiler  yaratmaktadır (11). 

4. Nüks korkusu (fear of recurrence) 

Kanser hastalarında yaygın görülen nüks korkusunun azaltılmasında MBSR  programlarının etkili olduğu gösterilmiştir (12). 

5. Ağrı yönetimi 

Mindfulness temelli müdahaleler direkt olarak ağrıyı azaltmasa da; ağrı  yönetimini, ağrı ile kalabilmeyi sağlamakta ve ağrıya bağlı gelişen anksiyeteyi  azaltmaktadır (13). 

6. İmmün sistem ve inflamasyon

Mind-body uygulamalarının inflamatuvar belirteçleri azalttığı ve immün yanıtı  düzenlediği bildirilmiştir (14) 

American Society of Clinical Oncology (ASCO) ve Society for Integrative  Oncology (SIO) tarafından 2023 yılında yayınlanan kılavuzda mindfulness  temelli yaklaşımlar, kanser hastalarında anksiyete ve depresyon için birinci  basamak tamamlayıcı tedavi olarak yüksek kanıt düzeyi ile önerilmektedir  (15).Ayrıca maliyetinin düşük ve yan etkisinin minimal olduğu vurgulanmıştır. 

MTY’lar, kanser hastalarında psikolojik yükü azaltan, fizyolojik stres  mekanizmalarını düzenleyen ve genel yaşam kalitesini artıran kanıta dayalı  müdahalelerdir. Yargısız farkındalık, mevcut anda kalma ve kabul temelli  yaklaşım, hastaların hastalıkla ilişkili duygusal süreçleriyle başa çıkmasına  yardımcı olurken; inflamasyon, kortizol yanıtı ve vagal tonus gibi biyolojik  süreçlere olumlu etkiler sunmaktadır. 

Güncel kılavuzlar, MTY’ları kanser hastalarında psiko-sosyal bakımın  önemli bir bileşeni olarak önermektedir. Klinik uygulamada yaygınlaştırılması,  düşük maliyeti ve yüksek uygulanabilirliği göz önünde bulundurulduğunda  oldukça değerli bir tamamlayıcı yaklaşım olarak görülmektedir. 

Kaynaklar: 

1. Mitchell AJ, Chan M, Bhatti H, et al. Prevalence of depression, anxiety, and adjustment disorder in oncological, haematological, and palliative-care settings: A meta-analysis of 94 interview-based studies. Lancet Oncol. 2011;12:160–174. 
2. O’Connor DB, Thayer JF, Vedhara K. Stress and health: a review of psychobiological processes. Annu Rev Psychol. 2021;72:663–688. 3. Kloter E, Barrueto K, Klein SD, Scholkmann F, Wolf U. Heart rate variability as a prognostic factor for cancer survival – a systematic review. Front Physiol.  2018;9:623. 
3. O’Connor DB, et al. (Kortizol reaktivitesi bölümü O’Connor’ın aynı 2021 derlemesinden.)
4. Tian R, Hou G, Li D, Yuan TF. A possible change process of inflammatory cytokines in prolonged chronic stress and its implications for health. Sci World J. 2014;780616. 
5. Antoni MH, Dhabhar FS. The impact of psychosocial stress and stress management on immune responses in cancer patients. Cancer. 2019;125(9):1417– 1431.
6. Kabat-Zinn J. Full Catastrophe Living. Delacorte; 1990.
7. Chiesa A. The difficulty of defining mindfulness: Current thought and critical issues. Mindfulness. 2012;4(3):255–268.
8. Xie J, et al. Effect of MBSR on cancer-related fatigue: A meta-analysis. J Altern Complement Med. 2020;26(6):501–510.
9. Hofmann SG, Sawyer AT, Witt AA, Oh D. Effect of mindfulness-based therapy on anxiety and depression: meta-analysis. J Consult Clin Psychol. 2010;78(2):169–183. 11. Zhang MF, et al. Effectiveness of MBT for improving mental health in breast cancer patients. Medicine. 2019;98(18):e15449. 
10. Lengacher CA, et al. MBSR for breast cancer survivors: RCT. J Psychosom Res. 2016;89:31–37.
11. Johannsen M, et al. MBCT and pain after primary breast cancer treatment. Pain Med. 2016;17(6):1090–1101.
12. Bower JE, Irwin MR. Mind–body therapies and inflammatory biology. Brain Behav Immun. 2016;51:1–11.
13. Carlson LE, Ismaila N, Addington EL, et al. SIO–ASCO Guideline for Anxiety and Depression in Cancer. J Clin Oncol. 2023;41(28):4562–4591.